Struktuur en genese, 2026 (vol.38)
Inhoudsopgave
Ewald Vervaet, Statistisch supplement – II, p.4-30
—————
Samenvatting van ‘Statistisch supplement – II′:
Volgens ‘Statistiek en de statistieken’ is er binnen de statistiek een zesdeling:
1. beschrijvende statistiek,
2. kansrekening,
3. actuariële wiskunde,
4. meetfouttheorie van de exacte wetenschappen,
5. inferentiële statistiek van de kwantitatieve mens-, maatschappij- en beleidswetenschappen en
6. stochastische natuurkunde.
Tevens toont het aan dat de vormen 1-4 en 6 het predicaat ‘wetenschappelijk’ verdienen en vorm 5 niet.
Van elk van het zestal behandelt ‘Statistisch supplement – I’ voorbeelden. Het huidige artikel doet dat ook, maar beperkt zich tot de beschrijvende statistiek en daarbinnen tot de begintijd van de medische, epidemiologische of biostatistiek: het werk van John Snow ((1813-1858) en van Florence Nightingale (1820-1910).
1. Watergebonden verklaringspoging voor cholera
In Snows tijd is het gebruikelijk om de verspreiding van ziektes met verontreinigde lucht te verklaren, met de zogeheten miasmetheorie. Snow trekt haar in twijfel, onder meer omdat in cholera niet eerst het ademhalingsstelsel wordt aangetast, zoals men bij verontreinigde lucht zou verwachten, maar het spijsverteringsstelsel. Hij acht verontreidigd water een betere verklaringspoging.
De houdbaarheid van zijn watergebonden verklaringspoging voor (de verspreiding van) cholera blijkt al uit literatuuronderzoek. Hij tracht haar echter feitelijk aan te tonen met gegevens van twee choleraüitbraken in Londen: die van 1848-1849 en die van 1853-1855.
In de choleraüitbraak van 1848-1849 blijkt er inderdaad een correlatie te zijn tussen cholera en verontreinigd water. In één van de twee dicht bij elkaar gelegen woonblokken heeft cholera ‘vreselijke verwoesting aangericht’, terwijl het andere matig is getroffen. In het eerste blok drinken de bewoners water dat met hun eigen afval- en rioolwater is verontreinigd, terwijl in het tweede blok afval- en rioolwater enerzijds en drinkwater anderzijds gescheiden zijn.
Ook de waterbedrijven spelen een rol in de al dan niet talrijke choleraslachtoffers. Klanten van een waterbedrijf dat zijn drinkwater uit het Londense deel van de Theems haalt, vallen veel vaker ten prooi aan de ziekte dan die van een waterbedrijf dat zijn drinkwater uit een andere bron betrekt. Let wel: in de Theems worden afval- en rioolwater afgevoerd. Als braaksel, urine en uitwerpselen van choleralijders in de Theems terechtkomen, drinken de eersten dus met cholera besmet water en de tweeden niet.
Bij een bepaalde pomp blijken uitzonderlijk veel slachtoffers te vallen. Als Snow de verantwoordelijken van de pomp ertoe kan brengen, de hendel van de pomp te verwijderen zodat men er geen drinkwater meer uit kan halen, neemt de cholera onmiddellijk en drastisch af.
Na de choleraüitbraak van 1848-1849 betrekt een waterbedrijf zijn water niet langer uit de Theems in Londen, maar uit de Theems 30 kilometer stroomopwaarts. Volgens Snow zullen klanten van dat bedrijf in de uitbraak van 1853-1855 veel minder aan cholera lijden en overlijden dan die van bedrijven die hun drinkwater nog steeds in Londen uit de Theems halen. Het aantonen daarvan noemt Snow zijn ‘groots experiment’. Op vele manieren blijkt zijn watergebonden verklaringspoging houdbaar te zijn. Het artikel schetst er zeven.
Als een verklaringspoging houdbaar wordt bevonden, kan men er altijd theoretische en/of praktische toepassingen uit afleiden. Zo ook in Snows geval. Hij sluit beide onderzoeksverslagen af met aanbevelingen. De eerste keer beveelt hij onder meer aan om na het verzorgen of begeleiden van een cholerapatiënt de handen grondig te wassen. De tweede keer geeft hij zeven aanbevelingen voor verzorgers en behandelaars van cholerapatiënten (zoals opnieuw het handenwassen, maar ook schone handdoeken, het koken en filteren van water alvorens men het drinkt of erin kookt) en vijf ter voorkóming van cholera en andere epidemische ziektes (zoals ‘goede en volkomen afvoer’ en het scheiden daarvan van de toevoer van drinkwater). Veel van deze maatregelen vinden wij in 2026 vanzelfsprekend, maar dat waren ze kennelijk lange tijd niet, want aanvankelijk werd er zowel afval geloosd op de Theems als drinkwater eruit gehaald. Dat wij die maatregelen in 2026 vanzelfsprekend vinden, hebben we in niet geringe mate aan Snow te danken.
2. Eerst verpleegkundige, dan medisch statisticus
Snow heeft een opleiding tot arts gedaan, maar Nightingale niet een tot verpleegkundige – om de eenvoudige reden dat er toen niet zo’n opleiding was. Omgekeerd: dat men in 2026 wel tot verpleegkundige kan worden opgeleid, is in hoge mate aan haar werk te danken.
Wanneer Nightingale eenmaal verpleegkundige is, ontwikkelt ze zich tot medisch statisticus. We moeten dus twee zaken verklaren: haar wording tot verpleegkundige en haar wording tot medisch statisticus.
Dat Nightingale verpleegkundige wordt, is goeddeels te verklaren vanuit haar persoonlijkheid. Al als kleuter verzorgt en verpleegt ze poppen en speelt ze verpleeg-rollenspelen in nabootsing van haar moeder die ze geregeld ziet verplegen. En als tiener behandelt ze een hond. Haar ouders en haar zus zijn ertegen dat ze verpleegster zou worden, maar zij bezoekt tijdens reizen ziekenhuizen en andere gast- en verzorginstellingen. Dat doet ze met name in Rome (1847-1848), Alexandrië (1849-1850) en Keizersweerd (1850). In 1851 gaat ze weer naar Keizersweerd, maar dan om verpleegwerk te doen – haar ouders en zus zijn dan niet meer zo tegen omdat vrienden en bekenden hen positiever hebben gestemd.
Bij al die bezoeken aan instellingen valt onder meer op dat ze aandacht heeft voor het getalsmatige. Ze drukt zich liever niet uit in termen van ‘veel patiënten’, maar wel in termen van ‘1.250 patiënten’. Rond 1850 komt daar iets bij. Dan leest ze over het statistische werk van Quetelet (1796-1874). In 1853 doet ze wat lichte ‘vingeroefeningen’ op de volkstelling van 1841, maar als ze in 1853-1854 hoofdopzichter is van een instelling voor zieke dames, drukt ze zich in de vier kwartaalverslagen die ze schrijft, zeer getalsmatig uit: ’15 paar lakens’, ’27 patiënten’ en dergelijke.
Na dat hoofdopzichterschap wil ze het oprichten van een verpleegsteropleiding onderzoeken. Daar komt het niet van omdat de minister van defensie, een vriend van haar ouders en van haarzelf, haar verzoekt orde op zaken te gaan stellen in de legerziekenhuizen in Turkije vanwege de Krimoorlog (1854-1856). Het valt haar spoedig op dat er – anders dan men zou verwachten van legerziekenhuizen – veel minder gewonden in liggen dan lijders aan aanhoudende koorts, cholera, dysenterie en andere ziektes. Om het aantal van deze lijders te laten dalen, stelt ze hygiënische en organisatorische maatregelen voor. Ze blijken te werken: binnen enkele maanden zijn er meer gewonden dan zieken.
Eenmaal terug thuis wil ze getalsmatig aantonen dat de maatregelen inderdaad hun uitwerking niet hebben gemist. Dit aantonen is onder meer nodig omdat invloedrijke personen de werking van die maatregelen ontkennen en de daling van het aantal zieken aan andere factoren toeschrijven.
3. Conclusie
De inferentiële statistiek werkt met getallen die inhoudelijk, bijvoorbeeld psychologisch, geen betekenis hebben zodat bewerkingen ermee, bijvoorbeeld het uitrekenen van correlatiecoëfficiënten of het uitvoeren van een factoranalyse, slechts rekenkundige feiten en dus inhoudelijke schijnfeiten opleveren.
Bij Snow en Nightingale hebben alle getallen en ook hun bewerkingen ermee – zoals optellen, middelen, verschil bepalen – wél inhoudelijke iets betekenen: in 7 van de 14 huizen 11 choleradoden (Snow) en in februari 1855 3.112 behandelde patiënten en 1.329 overledenen (Nightingale).
De hoofdstelling van ‘Statistiek en de statistieken’ wordt hiermee bevestigd: ook in de beschrijvende statistiek van Snow en Nightingale hebben getallen inhoudelijke betekenissen, terwijl ze dat in de inferentiële statistiek niet hebben.
Anders gezegd, Snow en Nightingale werken empirisch en de inferentiële statistiek empiristisch. Dat wil zeggen, in verband met inhoudelijk (bijvoorbeeld psychologisch) verschijnsel V is uitspraak U over begrip B empirisch, als en slechts als in de reeks ‘V → B → C → D → … → T → U’ (met uitspraken C, D, …, T, U) alle stappen empirisch zijn gefundeerd.
Als in die reeks een empirische schakel ontbreekt, zoals in ‘Jans score op die schaal is 21’, is U empiristisch vanwege de inhoudelijke ongefundeerdheid van de puntentoekenning in die schaal.
Bekeken vanuit dit standpunt is onderzoek dat empiristisch van aard is, dus niet empirisch-wetenschappelijk van aard.
Om terug te gaan naar de inhoudsopgave van alle afleveringen van Struktuur en genese klikt u hier.
————————————————————————————–
Laatste bewerking van deze webpagina: 11 november 2026