Uitblijvende opwaartse knik
dr. Ewald Vervaet; 12 april 2026
2022: trendbreuk omhoog?
Op 11 mei 2022 presenteert de onderwijsinspectie haar jaarverslag, Staat van het Onderwijs 2022.
Om de onderwijs- en leescrises te keren zet de inspectie in op interventies waar geen psychologisch bewijs voor is maar wel psychometrische en inferentieel-statistische evidentie: ‘Je moet echt ook met bewezen effectieve interventies proberen om die trend weer omhoog bij te buigen’.1
Die op statistische evidentie gebaseerde interventies moeten in 2024 een opwaartse knik in de zich verdiepende onderwijs- en leescrises laten zien: ‘We hopen er natuurlijk op om over een jaar of twee de trendbreuk ook te zien. Omhoog’.2
Ik weet dan al zeker dat er geen trendbreuk omhoog zal komen. Al in 1998 heb ik de onderwijs- en leescrises voorspeld. Mijn gedachtes van toen zijn nog die van nu; zie mijn boek De leescrisis.
2023: leesvaardigheid gedaald
In 2023 is er nog geen opwaartse knik. Zo is het lezen op de basisschool weer verder gedaald: ‘De leesvaardigheid van [basisschoolleerlingen] is wel licht gedaald ten opzichte van 10 jaar geleden’.3
2024: algehele daling leesvaardigheid
In plaats van de voor 2024 gehoopte trendbreuk omhoog kopt de inspectie: ‘Daling leesvaardigheid over de hele linie’.4 Daarna volgt een somber stemmende opsomming van dalingen in de leesvaardigheid.
Voor de beleidsmakers zijn dit onaangename verrassingen. Hoe verklaren ze die? Door nóg vroeger met letteraanbod en leesonderwijs te beginnen!? Zie het peuter-kleuterproject van het ministerie van OCW. En dus spant men weer enkele paarden achter de wagen…
2025: leesvaardigheid daalt in de klassen 1-3 van het voortgezet onderwijs
Ook in 2025 is er wederom geen opwaartse knik. Voor de klassen 1-3 van het voortgezet onderwijs meldt de inspectie weer een algehele daling: [Gegevens uit het leerlingvolgsysteem van Cito voor het [voortgezet onderwijs] (figuur 2.2.2b) […] laten zien dat de leesvaardigheid van de leerlingen in de onderbouw al sinds het schooljaar 2018-2019 daalt’.5
2026: hoogstwaarschijnlijk weer geen opwaartse knik
Overmorgen verschijnt de Staat van het onderwijs 2026. Hopelijk is er een opwaartse knik, maar ik denk dat het verstandig is om er rekening mee te houden dat die er ook nu weer niet zal zijn.
Om drie redenen lijkt die pessimistische verwachting realistisch.
Ten eerste is het beleid van de afgelopen 50 jaar niet principieel anders: het feit van de psychologische ontwikkeling van het kind wordt ontkend; omgekeerd, psychometrische en inferentieel-statistische uitkomsten worden als feiten erkend; beide ten onrechte.
Ten tweede, sedert 1 april 2022 is er 2 miljard euro gestoken in het verbeteren van lezen en rekenen en in het bestrijden van onderwijsachterstanden. Er blijkt weinig tot geen effect, aldus de tussenevaluatie van het Centraal Planbureau (CPB) (De leescrisis, p.124-125).6
Ten derde, door het lerarentekort krijgen steeds meer kinderen geen of te weinig les of wel les maar van onbevoegden. Over de nadelige werking daarvan schrijft de onderwijsinspectie al in haar verslag van 2025 (zie noot 5 en zoek op ‘bevoegd’). Vooralsnog zullen lerarentekort en meer onbevoegden voor de klas de onderwijs- en leescrises niet oplossen maar verdiepen.
De staat van het onderwijs: heden versus toekomst
Op 15 april verschijnt ’s morgens de Staat van het onderwijs 2026 over het onderwijs van nu – rond 10u00 staat het verslag op internet.
’s Middags is er tussen 14u30 en 18u00 het symposium over het onderwijs van de toekomst: ‘De leescrisis: in 4 jaar opgelost’ (programma). De Kamerleden Moorman (PRO) en Stoffer (SGP) nemen een exemplaar van De leescrisis in ontvangst (programma, 17u20-17u55).
Noten
1. Webinar van de Inspectie van het Onderwijs; 10 mei 2022 (onderwijsinspectie.nl/documenten/videos/2022/04/20/hoofdlijnen-van-de-staat-van-het-onderwijs-2022-op-stelselniveau, 12:48-12:55; van internet geplukt op 2 april 2026).
2. Webinar (van noot 1), 20:32-20:36.
Zie ook 4:24-7:35:
.
In die grafiek schetst de inspectie dat het reparatiebeleid met op statistische evidentie gebaseerde interventies de daling sedert 2020, waar nu ‘Corona’ staat, voor die opwaartse knik moeten zorgen (blauwe lijn). Bij renovatiebeleid, dat verdergaat dan repareren, is een nog grotere opwaartse knik te verwachten (groene lijn). In 2023, 2024 en 2025 blijkt er geen opwaartse knik te zijn; zie onder ‘2023’, ‘2024’ en ‘2025’.
3. Staat van het onderwijs 2023, p.14 (onderwijsinspectie.nl/documenten/2023/05/10/rapport-de-staat-van-het-onderwijs-2023; van internet geplukt op 2 april 2026). Zoeken op ‘leesvaardigheid’ geeft andere, meestal ongunstige treffers.
4. Staat van het onderwijs 2024, p.34 (onderwijsinspectie.nl/documenten/2024/04/17/rapport-de-staat-van-het-onderwijs-2024; van internet geplukt op 2 april 2026). Zoeken op ‘leesvaardigheid’ geeft andere, meestal ongunstige treffers.
5. Staat van het onderwijs 2025, p.52 (onderwijsinspectie.nl/documenten/2025/04/16/rapport-de-staat-van-het-onderwijs-2025; van internet geplukt op 2 april 2026). Zoeken op ‘leesvaardigheid’ geeft een indruk over pogingen tot verbetering van het leesonderwijs en andere, meestal ongunstige treffers.
Voor het overige laat het verslag van 2025 voor leesvaardigheid een gemengd beeld zien: ‘Naar verhouding scoren iets meer leerlingen in het regulier [voortgezette onderwijs] 2F of hoger dan aan het eind van het reguliere [basisonderwijs] (vo: 56%; bo: 50%). Tegelijkertijd is het percentage leerlingen dat 1F [dat lager ligt dan 2F; EV] niet behaalde ook gestegen (vo: 20%; bo: 12%)’ (p.51).
6. S. van Mersbergen en W. Peer, ‘Al 2 miljard euro naar beter lezen en rekenen, maar CPB ziet geen effect: “Dat valt uiteraard tegen”’ (AD, 5 januari 2026; https://www.ad.nl/politiek/al-2-miljard-euro-naar-beter-lezen-en-rekenen-maar-cpb-ziet-geen-effect-dat-valt-uiteraard-tegen~ad9c1fc0/).
CPB, Tussenevaluatie van de subsidieregeling verbetering basisvaardigheden (www.cpb.nl/system/files/cpbmedia/CPB-publicatie-tussenevaluatie-van-de-subsidieregeling-basisvaardigheden.pdf; van internet geplukt op 6 januari 2026).
Staatssecretaris K. Becking, ‘Zevende voortgangsbrief Masterplan basisvaardigheden’ (brief aan de Eerste en Tweede Kamer), p.7 (https://open.overheid.nl/documenten/b45db562-7b47-4583-be91-9a1ec0b0dee9/file (van internet geplukt op 6 januari 2026).
————————————————————————————–
Laatste bewerking van deze webpagina: 12 april 2026